Prva organizacija KPJ u Gračanici i njeno antifašističko djelovanje u toku Drugog svjetskog rata – od osnivanja, u proljeće 1941., do raspuštanja, u jesen 1944. godine

Sažetak

Dugo vremena poslije Drugog svjetskog rata postojanje i djelovanje partijske ćelije u Gračanici nije se ni spominjalo. Ni danas nemamo relevantne i na činjenicama zasnovane ocjene o realnoj političkoj snazi i uticaju komunista i socijalista u Gračanici, te njihovim stvarnim učincima na lokalnoj političkoj sceni između dva svjetska rata i u toku samog rata. O prvoj partijskoj ćeliji u Gračanici mišljenja su bila podijeljena: od potpunog minimiziranja i negiranja njenog postojanja, pa do pretjerivanja i glorifikacije uloge i zasluga njenih članova, ali i onih koji su bili u njihovoj blizini. Zvanična ocjena o tome se nije saopštavala iz više razloga, čak ni poslije kampanje prikupljanja izjava i sjećanja iz NOB-a i revolucije, od 1965. do 1970. godine. Pri tome je deblji kraj izvlačila historija kao nauka da bi što bolje prolazila aktuelna politika i ideologija. U slučaju Gračanice, bilo je i nekih lokalnih specifičnosti. Memoarska knjiga Todora Vujasinovića, prvog komandanta ustaničkih snaga na Ozrenu, pod naslovom „Ozrenski partizanski odred“, pojavila se 1952. godine, kao prva publikacija te vrste u Bosni i Hercegovini. Kako se njen autor i u ratu i poslije rata nalazio na visokim državno-partijskim funkcijama, knjiga je doživjela veliku popularnost, pa je štampana u još dva izdanja. Čitala se i tumačila kao jedina istina o ratu na ovom prostoru. Služila je kao glavni dokaz revolucionarne, komunističke prošlosti Ozrena i tako „zaklonila“ (prikrila) njegovu ulogu u četničkom pokretu tokom Drugog svjetskog rata, iako to možda ni sam autor knjige nije želio. Preuveličavanje partizanstva i zamagljivanje četništva na Ozrenu odvijalo se paralelno sa preuveličavanjem ustaštva u Gračanici i njenoj okolini. Tako se stvarala svijest o partizanskim zaslugama Ozrena i ustaškoj krivici Gračanice. Negativne reperkusije u društveno-ekonomskom razvoju Gračanice, bile su posljedica tih stereotipa.